Elektronik w krainie Pingwinów

Moje wyprawy do krainy Pingwinów mają długą historię, liczącą ponad 25 lat. Z większości z nich, szczególnie za młodu, wróciłem po krótkim czasie, ledwo uchodząc z życiem i zdrowymi zmysłami. W późniejszych latach wyprawy moje stały się nieco łatwiejsze, lata doświadczeń, mentalne blizny oraz przewodnik „The UNIX-HATERS Handbook” [1] pomogły mi przeżyć. Ale i sama kraina się zmieniła – w dziczy pojawiły się oznaki cywilizacji. Za to w krainie Okienek zaczęła się mała apokalipsa, więc wyboru za bardzo nie miałem.

Spakowałem więc plecak, naostrzyłem maczetę i ruszyłem na podbój tej tajemniczej krainy. A com tam przeżył, opisuję poniżej.

Przygotowania i pierwsze wyprawy

Od dłuższego czasu borykałem się z losowymi restartami komputera pod kontrolą Windows 11. Nie chciałem jednak reinstalować systemu na czysto, gdyż jeden z programów, który kupiłem lata temu, jest już niedostępny do pobrania, a jego pliki instalacyjne straciłem w awarii dysku twardego. Narzędziem tym był zestaw głosów IVONA 2, których od lat używałem jako alternatywy dla systemowego syntezatora mowy. Rosnąca niestabilność systemu jednak zmusiła mnie do podjęcia działania. Przyczyny problemów nie mogłem zdiagnozować, aktualizacje nie chciały się instalować, a w pewnym momencie nawet zegar systemowy przestał działać poprawnie. Zacząłem więc stosowne przygotowania na wypadek, gdyby coś poszło katastrofalnie nie tak.

Pierwszym krokiem był zakup drugiego dysku SSD i jego instalacja. Potem, używając narzędzia YUMI, przygotowałem pendrive z licznymi obrazami systemowymi. Poza instalatorem Windows 11 dodałem obrazy dla Ubuntu, antiX, Zorin OS, Tiny Core Linux, VoidPup oraz Linux Mint Debian Edition. Listę uzupełnia obraz Ultimate Boot CD zawierający bogatą kolekcję narzędzi diagnostycznych. Po restarcie i wyborze bootowania z przygotowanego napędu wybór padł na Ubuntu, jako iż jest to jedna z najpopularniejszych dystrybucji Linuksa, przeznaczona dla początkujących użytkowników. To nie było moje pierwsze spotkanie z tym systemem. Pierwszy raz napotkałem Ubuntu prawie 20 lat temu, jednak wtedy system nie był kompatybilny z moim ówczesnym komputerem. Kolega, który jest zatwardziałym pingwiniarzem, powiedział mi wtedy, iż muszę kupić komputer pod Linuksa. W tamtych czasach Windows XP po prostu działał, a Vista dopiero zaczynała zapychać dyski systemowe folderem WinSxS zawierającym same linki symboliczne, które widziane były nie jako małe pliki liczące kilkaset bajtów, lecz jako liczące dziesiątki megabajtów pliki, do których linkowały, zapełniając partycję niczym. Wtedy pod Ubuntu z ledwością udało mi się skonfigurować GPU, by mieć obraz w rozdzielczości wyższej niż 640×480. Na pisaniu tajemniczych inkantacji w terminalu i edytowaniu dziwnych plików spędziłem wtedy wiele godzin. Moim największym sukcesem wtedy było odpalenie gry z Windowsa za pomocą WINE. Co prawda nie miałem w ogóle efektów oświetlenia i cieni, a obraz wyglądał płasko, ale było to ciekawe i surrealistyczne doświadczenie.

Pierwszym pozytywnym zaskoczeniem było to, iż Ubuntu wystartowało bez problemów i z automatu wczytało wszystkie sterowniki, ustawiając odpowiednią rozdzielczość ekranu i rozpoznając obie karty sieciowe – coś, z czym w dawnych czasach były kłopoty. Od razu też mamy wybór: instalacja czy praca w wersji Live. Wybrałem instalację. Pierwszy zgrzyt: skróty ułatwień dostępu nie działają. A dokładniej nie działa funkcja odwracania kolorów, o której w internecie było napisane, iż jest dostępna. Okazuje się, iż środowisko GNOME wymaga instalacji najpierw w ogóle funkcji rozszerzeń, a potem konkretnego rozszerzenia ze strony. Na szczęście dostępny był motyw ciemny w ustawieniach. Instalacja była bardzo szybka, i po kilkunastu minutach miałem Ubuntu na dysku i na ekranie. I tu pierwszy zgrzyt – internet nie działa. Z jakiegoś powodu Ubuntu wyłączyło połączenie przewodowe, a Wi-Fi w komputerze w ogóle nie mam. Kliknięcie opcji w menu ukrytym w narożniku rozwiązało ten problem. Poza tym drobiazgiem pierwsze wrażenia miałem jak najbardziej pozytywne. Drugi zgrzyt napotkał mnie, gdy chciałem zajrzeć na dysk systemowy Windows. Otóż nie mogłem go odnaleźć. Przed wyprawą nadałem wszystkim dyskom przyjazne nazwy, i Ubuntu wszystkie zamontował poprawnie. Z wyjątkiem partycji „Dysk Systemowy”.

Linux wspiera długie nazwy i spacje w nazwach, ale ich nie lubi. Zmiana nazwy partycji na „Systemowy” rozwiązała problem. Wymagało to powrotu do Windowsa, ale tylko na chwilę. Sam powrót zakończył się nagłym restartem, więc wyruszyłem do Ubuntu. Dysk się pojawił, ale był nadal niedostępny. Co poszło nie tak? Musiałem sięgnąć po drastyczne środki.

Jednym z aspektów Linuksa, których od zawsze nie lubiłem, był terminal. Oczywiście, kto zaczynał w czasach DOS-a i Windows 3.11, a potem miał Windows 98SE przez długi czas, ten zna wiersz poleceń. Ale Linux jest trochę inny. Komendy są inne, i często mają głupie lub niejasne nazwy, niewyjaśniające ich zastosowania. Sięgnąć po terminal i pisać tajemne inkantacje, by egzorcyzmować system, jednak musiałem. Trzy komendy później odkryłem przyczynę problemu i dysk przywróciłem do widoczności – Windows uszkodził dane o hibernacji i dlatego dysku Linux otworzyć nie mógł. Zwykle po restarcie Windows sam naprawia problem, który stworzył. Przy okazji, będąc w terminalu, zabrałem się za instalację i konfigurację paru rzeczy oraz aktualizację GRUB-a. Po to głównie, by przy starcie domyślną opcją w menu tego bootloadera był Windows – to z myślą o rodzinie. Nie wiem, może to kwestia wieku, albo może faktu, iż przez ostatni rok codziennie musiałem wpisywać polecenia w terminalu Windows, by system choćby chwilowo ustabilizować, ale terminal w Ubuntu nie był aż taki straszny, jak go pamiętałem. Ba, zwykły użytkownik w ogóle nie musi do niego sięgać w większości przypadków. Te wczesne wyprawy do krainy Pingwinów zakończyła konfiguracja przeglądarki i klienta poczty. I tu dwa zgrzyty, których przyczyna jest po stronie Mozilli. Thunderbird może stworzyć skompresowany plik profilu mający więcej niż 2 GB (ale na to marudzi), ale nie może takiego pliku odczytać, by profil przywrócić. Firefox nie ma problemów z synchronizacją ustawień, z wyjątkiem paru rozszerzeń, ale zupełnie nie jest w stanie wgrać ikonek stron (favicons) – ten plik trzeba ręcznie skopiować. Po tych dodatkowych zgrzytach zdecydowałem się wrócić do kraju Okienek. Ale niestety nie na długo.

Okienkowiec na uchodźstwie

Pewnego pięknego dnia Windows wziął i przestał działać. Zupełnie i całkowicie. Błąd systemu był nienaprawialny. W efekcie musiałem się przerzucić na Ubuntu i skopiować co istotniejsze pliki z partycji systemowej, głównie dane użytkownika i dokumenty. Tu pojawił się kolejny zgrzyt, który odkryłem za późno – Ubuntu nie każdy plik pozwoliło skopiować. Co poszło nie tak? Ubuntu jest Linuksem, a cała rodzina Linuksów jest funkcjonalną kopią rodziny Unix (do której należy też BSD). Jedną z cech łączących to multiwersum jest podejście do bezpieczeństwa plików. Zapomniałem o tym i przed kopiowaniem nie zmieniłem uprawnień. Część plików i katalogów w ogóle nie została skopiowana, a część mogłem skopiować, ale potem nie mogłem ich przenieść w drugą stronę, dopóki nie zmieniłem uprawnień na „pełny dostęp”. Na szczęście jedyne, co straciłem, to moja stara instalacja Minecraft w wersji 1.12.2 z dwiema setkami modów, której nie odpalałem od kilku lat.

Z ciężkim bólem serca zainstalowałem system na nowo, formatując dysk systemowy – proces trwał tylko cztery godziny. Ubuntu zrobiło to zdecydowanie szybciej i nie potrzebowało dwóch godzin, by pobrać aktualizacje, jednocześnie próbując wcisnąć mi subskrypcje pakietu Office czy OneDrive. Przy okazji system Microsoftu z automatu instaluje sztuczną inteligencję, by suplementowała naturalną głupotę (głównie amerykańskich) użytkowników. Na co to komu, nie wiem. Mnie się nie przyda, ale o zdanie mnie nie pytano. I tu znów kamyk do ogródka krainy Pingwinów – każdy instalator Linuksa, odkąd pamiętam, pozwala wybrać składniki, które zostaną zainstalowane. Oczywiście są pewne opcje domyślne w większości instalatorów, ale na przykład Arch Linux jest znany z tego, iż użytkownik musi z góry określić, co chce mieć zainstalowane i jak ustawione. Wymaga to nieco więcej wiedzy i doświadczenia w krainie Pingwinów, ale zaawansowani użytkownicy lubią taką wolność. Tymczasem po instalacji Windowsa moim kolejnym krokiem była instalacja sterowników.

Domyślnie Windows ma swoje własne, często uniwersalne sterowniki, ale jak coś jest do wszystkiego, to z reguły jest do niczego, więc tego kroku nie wypada pomijać. Najważniejszy jest przy tym sterownik GPU. I tu znów przewaga Linuksa – jak tylko producenci kart udostępnili sterowniki, systemy z rodziny Linux instalują je z automatu, i to w najnowszej, dostępnej wersji. Nie widziałem, by Windows 11 kiedykolwiek to robił.

Po instalacji sterowników utworzyłem punkt przywracania systemu, a potem zabrałem się za instalację aplikacji. Ale powoli, bo reszta rodziny chciała koniecznie dostępu do komputera, więc musiałem dawać im doń dostęp, pod Ubuntu. Przy okazji sam testowałem opcje ułatwień dostępu pod tą odmianą Linuksa. Szczerze pisząc, to nie jest do końca przyjazny system. Instalacja rozszerzenia do GNOME odwracającego kolory (preferuję jasne litery na ciemnym tle) wymaga odwiedzenia strony internetowej, której twórcy nie słyszeli ani o ułatwieniach dostępu, ani o trybie wysokiego kontrastu, ani nawet o zwykłym kontraście. Szare litery na białym tle. Tfu! Ubuntu ma też wbudowany syntezator mowy i czytnik ekranu podobny do Narratora dostępnego w Windows, o nazwie Orca. Sam głos na moje ucho oparty jest na układzie Texas Instruments TMC0280, dzięki czemu nowoczesny system operacyjny w 2026 roku brzmi jak zabawka z 1978 roku. Są alternatywy, a jakże, w tym oparte na relatywnie lekkich modelach LLM. Instalacja głównie przez terminal, a jakże.

Ale to tak nie doskwiera. Doskwiera brak wygodnej aplikacji, która pozwala wgrać plik lub wkleić tekst i skonwertować go do formy audio lub zapisać jako nagranie. Pod Windowsem używam do tego aplikacji Balabolka. W zestawie z głosami IVONA 2 była też aplikacja IVONA Reader, potomek innej aplikacji, Expressivo (nie wiem, gdzie mam płytę z tą aplikacją i głosami), ale nie działa za dobrze powyżej Windowsa 7. Mógłbym głosy IVONA 2 i Balabolkę odpalić za pomocą WINE, i być może kiedyś to zrobię.

Po kilku kolejnych godzinach instalacji różnych aplikacji mogłem wrócić do Windowsa jako głównego systemu, co też uczyniłem. Oczywiście system się zrestartował parę razy w sposób niespodziewany, ale dzięki temu, iż jest relatywnie czysty i nie jest „styrany życiem”, tym razem logi pozwoliły zawęzić problem do aspektu sprzętowego. Tylko to mnie trochę dziwi, bo Ubuntu nawet po kilku godzinach ciągłego używania nie zgłaszało żadnych problemów sprzętowych, ani się nie zawiesiło, nie zresetowało ani nie wywaliło żadnego ekranu śmierci. Czy Linux w ogóle ma ekran śmierci? Okazuje się, że tak, ale prawie nikt go nie widział. Rysunek 1 przedstawia to unikalne doświadczenie.